İki yakın akraba: Kriz ve sansür!

Kriz dönemlerinin klişeleridir, “Konuşursam yer yerinden oynar…” ve “Ben yanarsam herkes yanar!” cümleleri. Borsa vurgunu dalga dalga yayılırken yavaştan bu cümleleri yeniden duymaya başladık. Bazı insanların kendini dünyanın merkezine koyma halleri beni hep çok güldürür. Çünkü bu esip gürlemenin sonucunda kimsenin konuşup da yeri göğü birbirine kattığı görülmedi bugüne kadar, hele o “bir tuğlayı çekecek” babayiğit hiç çıkmadı derinlerden bir yerlerden. Esip gürleyenlerin büyük bölümü, makul bir anlaşma çerçevesinde sessiz sedasız evine döndü genellikle. Bu kez neden farklı olsun ki! 

Konuşup ortalığı hallaç pamuğu gibi attıracak “babayiğitler” olmadığına göre, habercilere, haber kanallarına ve tabii ki, kriz konusunda söyleyecek sözü olanlara odaklanmak lazım haliyle! 

1 Eylül’den bu yana mahkeme kararlarıyla en az 1.360 sosyal medya hesabı erişime engellendi ve Türkiye'den görünmez kılındı. Medya ve Hukuk Çalışmaları Derneği'nin (MLSA) -ki, kendisinin de sosyal medya hesapları erişime engellendi- sıralamasına göre, engellenen grupların sıralaması yoğunlukları itibariyle şöyle:

- Ekonomistler ve finans uzmanları,

- Basın kuruluşları ve gazeteciler,

- Hak savunucuları ve sansürü belgeleyenler, 

- "Ailem Güvende" operasyonu kapsamındaki hesaplar. 

İşin o kadar suyu çıktı ki, haliyle mizahı da gelişti. X hesabı beş kez engellenen ekonomist Emre Şirin’in takipçileri, Şirin’e hesabının bir kez daha kapatılması durumunda kullanabileceği nickname’ler öneriyorlar mesela. Ben öneriler arasındaki “Şirin Baba”yı beğendim!

Krizi biz çıkarmadık, krizden biz nemalanmadık, kriz adım adım yaklaşırken kamu yararına haberler yaptık ve her kriz döneminde olduğu gibi fatura (belki de doğal olarak) yine bize çıktı. Geçen hafta, 1870-73 yılları arasında yaşanan borsa krizinin (Hava Oyunları) devamında gelişen toplumsal olayları yazmayı vadetmiştim ama günlük olaylar peşimizi bir türlü bırakmıyor. O halde dedim, Hava Oyunları yıllarındaki sansüre bir bakayım.

En son sokak gösterilerinden bahsetmiştim. 1876 Softalar Kıyamı (Medrese Öğrencileri Darbesi) olarak adlandırılan protestolarda, 10–11 Mayıs 1876’da İstanbul’da binlerce medrese öğrencisi sokaklara dökülür. Öğrencilerin hayat pahalılığı, ödenmeyen burslar ve siyasi yozlaşmaya karşı başlattığı kitlesel gösteriler kendi durumlarının düzeltilmesi açısından bir sonuç doğurmaz, sadece Sadrazam Mahmud Nedim Paşa ile Şeyhülislam Hasan Fehmi Efendi mevki ve makamlarını kaybeder. Tabii Nedim Paşa’nın bu olaylar neticesinde Sakız’a sürgün edilmesini de atlamamak lazım. Gerçi olayların üzerinden kısacık bir bir süre geçtikten sonra iade-i itibar yapılarak tekrar hükümete dahil edilmesini ve dahiliye nazırı yapılmasını da atlamamak lazım ama şimdi bunu karıştırmayalım. 

Gelelim en köklü geleneğimize, sansüre. Önce 1957’de Matbaa Nizamnamesi çıkartılır. Görünüşte doğrudan basınla ilgisi yoktur ama teknik ayrıntıların ara satırlarında, kitap

ve broşürlerin basılmadan önce sansürlenebileceği belirtilmektedir. İki bölümden oluşan Matbuat Nizamnamesi’nin birinci bölümü genellikle ruhsat, yabancı ülkelerde basılan ve yıkıcı yayınları olan gazetelerin ülkeye sokulmaması gibi

konularla ilgiliyken, ikinci bölüm ceza gerektiren fiillerle

ilgilidir. Suç teşkil eden eylemler ve cezaları şu şekildedir: “Ruhsat izni almadan gazete yayınlamak; basılan gazetenin bir örneğini ilgili devlet birimine göndermemek; hükümet tarafında gönderilen bildiri ve duyuruları yayınlamamak; devletin iç güvenliğini tehlikeye atacak suçları teşvik edici yayınlar, kişileri kışkırtmak; genel adap ve milli ahlaka aykırı yayınlar yapmak; Osmanlı padişahına saldırı mahiyetinde yayınlar yapmak; devlet bakanları ile müttefik devlet başkanlarını rahatsız edecek ifadeler kullanmak; meclisleri, mahkemeleri ve devletçe kurulan heyetleri kötüleyecek yazılar yazmak; devlet memurları hakkında olumsuz haber yapmak; yabancı diplomatları kötülemek; halkı aşağılamak.” Tabii yazılan haberlerin bu suçlardan birine karşılık gelip gelmediğine karar verecek olan da sansür kuruludur.

Üç yıl sonra bir düzenleme daha yapılır ve Âli Kararname çıkartılır. Temel amacı hükümet aleyhindeki haber ve yazıların önüne geçmek olan Âli Kararname’nin

gerekçesinde İstanbul’daki gazetelerin yayın politikalarının hükümet tarafından

aşırı olarak görülmesi yatar. Âli Kararname ile “umumi menfaatler” söz konusu

olduğunda, Matbuat Nizamnamesi’nde yer alan maddeler dışında da hükümete

gazeteleri kapatma yetkisi verilir. 1858’de bir de Ceza Kanunu çıkarılır ve basın alanında düzenlemeler tamamlanır. 

Siyasi ve ekonomik krizin tepe noktalarından 1873 yılında Âli Kararname’ye dayanılarak kapatılan gazetelerden sadece birkaçı, Namık Kemal’in başyazarı olduğu ve ekonomik düzeni sıkı bir biçimde eleştiren İİbret Gazetesi, ilk siyasi mizah ve hiciv dergisi Diyojen, Ebüzziya Tevfik’in çıkardığı Sirâc gazetesi, daha birinci yılını doldurmadan hayatı sona eren mizah gazetesi Latife… Örnekleri çoğaltmak mümkün.

Sonuç olarak nerede kriz varsa orada sansür var ve bu krizin sorumlusu sizsiniz, sadece siz!