Üretim hatları netlik istiyor; AB’ye karşı Rusya ve Çin kozu işler mi?

Son yıllarda Avrupa Komisyonu’ndan ve üye ülkelerin başkentlerinden en iyi kulisleri aktaran Politico adlı yayın kuruluşu, geçenlerde yine bir özel haber patlattı.

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in danışmanlarından biri tarafından kaleme alınan taslak öneriye göre, aday ve komşu ülkelere, dış politikalarını AB’yle uyumlandırmaları koşuluyla, Avrupa pazarlarına erişimi genişletme vaadinde bulunulacak. Komşu ve aday ülkelere sunulacak ekonomik teşviklerin, bu ülkelerin AB’ye düşman ülkelerle ve ticari rakiplerle önemli teknolojileri paylaşmama koşuluna bağlanması düşünülüyor. Düşman ülkeyi siz Rusya anlayın, ticari rakip olarak da Çin’i.

AB’nin gözünde ABD de ticari rakip kategorisine bu aşamada dâhil mi bilemiyorum.

Taslak öneri bu hâliyle artık ekonomik ayağıyla da alarm veren Türkiye-AB ilişkileri için kötü haber anlamına geliyor.

Daha önce de yazdığım gibi, AB’nin “Made in Europe” girişimi, ilişkilerin ekonomik ayağına ciddi darbe vurma riski taşıyor. Özellikle otomotiv sektöründe tedirginlik var. Duyduğum kadarıyla yabancı yatırımcılar meseleyle ilgili olarak “varoluşsal bir sorun” ifadesini kullanıyorlarmış.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan geçen sene Avrupa Komisyonu Başkanı von der Leyen’e bu konuda bir mektup yazmıştı. Özel sektör temsilcilerinin lobi faaliyetlerinin sınırlı ilerleme sağladığı anlaşılıyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan New York’ta iken, Ford Europe Başkanı Jim Baumbick, “Made in Europe” konusunu gündeme getirip “Türkiye’nin kapsamın dışında kalmaması için biz özel sektörü temsilen elimizden geleni yapıyoruz. Ancak bizim elimizden gelen bir yere kadar etkili oluyor," dedi.

Vahap Munyar’ın Ekonomim’deki köşesinde aktardığına göre, “Özel sektör olarak etkili olabileceğimiz alanlar belli. Made in EU konusunda sizin doğrudan devreye girmeniz konusunda adımlarınızı bekliyoruz,” dedi.

Burada kastedilen ihtimal liderden lidere ikna diplomasisi olsa gerek. Ancak bir taraftan da Türkiye’den atılması beklenen adımlar var. Made in Europe girişimi özellikle kamu alımlarında Türkiye’nin pazar kaybetmesi tehlikesi taşıyor.

AB, “Siz bizim kamu alımlarımızda serbest rekabetten yararlanmak istiyorsanız, o zaman siz de kamu alımlarınızı AB şirketlerinin serbest rekabetine açın,” diyor. 2002’den beri 200’den fazla kez değiştirilen Kamu İhale Kanunu’nda geçen yaz değişikliğe gidildi.

Bu değişiklik yeterli olacak gibi durmuyor. Türkiye ile AB arasında konuyla ilgili bir anlaşma üzerinde çalışılıyor diye anlıyorum. AB’nin bir başka beklentisi Türkiye’nin Dünya Ticaret Örgütü’nün Kamu Alımları Anlaşması’na taraf olması. Bu konuda da bir hazırlık olduğuna dair bir işaret yok.

'Made in Europe' mu 'Made with Europe' mu?

Made in Europe inisiyatifinin endişe verici bir diğer sıkıntılı yönü de montajın AB içinde yapılması şartı. Bu şart da alarm zillerinin çalmasına neden oluyor.

Henüz süreç devam ediyor. Komisyonun önerisi parlamentoda tartışıldıktan sonra nihai kararı 27 ülkenin başkentleri verecek. Daha korumacı olan “Made in Europe”cularla, rekabeti güçlendirelim derken zayıflatacağız diyen “Made with Europe”cuların mücadelesini izleyeceğiz.

Politico’nun haberine geri dönersek, Makedonya, Kosova, Bosna-Hersek, Sırbistan ve Türkiye gibi ülkelere ekonomik teşviklerin verilmesinin ardında, bu ülkelerin Rusya ve Çin’e kaymalarını engelleme amacı varmış.

Made in Europe’da Türkiye’nin endişeleri giderilmezse, Türkiye’nin daha fazla Rusya ve Çin’e yönelme eğilimi güçlenebilir.

Her hâlükârda son zamanlarda, Avrupa’ya yönelik stratejinin, Türkiye’nin kayıplarının altını çizmektense, Türkiye’yi kaybetmenin AB için olası zararlarına vurgu yapılması öne çıkıyor.

Endişelerin giderilmemesi durumunda Ankara’nın karşı tedbir almak durumunda kalmasının Türkiye’nin Avrupa’yla ilişkilerinin temellerini sarsabileceği belirtiliyor. Evrensel demokratik normlar, hukukun üstünlüğü gibi temel ilkelerle araya konan mesafenin daha da büyümesi söz konusu.

Avrupa’yla sıkıntılar umarım ülkemizin daha fazla Orta Doğu türbülansının içine çekilmesine yol açmaz. Avrupa’ya mal satamıyoruz, o zaman askerî gücümüzü pazara çıkaralım gibi bir yaklaşım çok hayırlı olmazdı. Mekke Anlaşması gündeme geldiği günden bu yana uluslararası analizlerde sürekli Pakistan’ın nükleer gücüne, Suudi Arabistan’ın finansal gücüne, Türkiye’nin ise askerî gücüne dikkat çekiliyor. İktidarın hiç niyeti olmasa da "Suudlara paralı askerlik hizmeti veriliyor" görüntüsünden kaçınmak gerekiyor.

Rusya ve Çin kartını kullanmak o kadar kolay mı?

Öte yandan AB’ye karşı Rusya ve Çin kartını sürmenin de ayrıca kolay bir süreç olmadığının altını çizmek gerekir.

Öncelikle, AB ile ilişkilerimizin güçlü olması Rusya, Çin ya da üçüncü bir ülke ile müzakerelerde elimizi güçlendirir. AB’yle yaşanan sıkıntılar nedeniyle üçüncü ülkelere yöneldiğimiz bilinci, karşı tarafın müzakerede elini daha güçlü hissetmesine neden olur.

Ukrayna savaşı sürdüğü müddetçe, Rusya ile daha fazla yakınlaşmak belki daha kolay olabilir. Ancak son dönemlerde aramızın eskisi kadar sıcak olduğu söylenemez. Rusya yine de Batı hattında gedik açmak uğruna da Ankara’ya belki daha müzahir bir tutum alabilir.

Çin’in ise özellikle jeostratejik anlamda Ankara’ya ihtiyacı çok daha az. Ekonomik anlamda ise denklemler kırılganlık gösteriyor.

Bir dönem Çin’in elektrikli otomotiv devlerini Türkiye’ye çeken “Çin yatırım yapsın, Türkiye üretsin, Avrupa satın alsın” denklemi artık geçerli değil. Çinlilerin Türkiye’de otomotiv sektöründeki iki dev yatırımı hâlen askıda.

Ancak Batı koruma duvarlarını yükselttikçe Çin’in de o pazarların komşu bölgelerinde kendine yeni pazar arayışı artıyor. Türkiye ise sadece bir tüketici olmaktansa Çin’den yatırım çekmek ve hatta teknoloji transferi de istiyor. Ancak çelişkili bir denklem söz konusu.

Hem 'Made with Europe' hem 'Made with China' mümkün mü?

Ankara hem 'Made with Europe' hem 'Made with China' istiyor. Bir uzman arkadaşımın ifadesiyle bu ‘menage a trois’ - üçlü ilişki nasıl yürüyecek?

Macaristan mı dediniz? Oradaki hükümet değişikliğinden sonra, Çin’le ilişkilerin ne şekil alacağı şimdilik belirsizliğini koruyor.

Dış politikada hem AB’ye aday ülke hem Şanghay İşbirliği Örgütü’ne diyalog ortağı olma imkânını tanıyan muğlaklık, üretim hatlarında geçerli olmuyor. Can Öztaş’ın da yazdığı gibi üretim hatları hangi kapıya doğru akacağına dair netlik istiyor.

Öte yandan Türkiye’nin Çin’le siyasi ilişkileri de çok parlak değil. Uygur meselesi hâlâ sıkıntı. Ülkeler arasındaki ilişkinin nabzını en iyi tutan göstergelerden biri üst düzey ziyaretlerdir.

Cumhurbaşkanı en son 2015’te Çin’e resmî ziyarette bulundu. Aynı yıl Şi Cinping, G20 Zirvesi için Türkiye’ye geldi. Cinping 2019’da Yunanistan’ı, 2024’te Macaristan ve Sırbistan’ı ziyaret etti. En son geçen ay Mısır’a 3 gün süren bir ziyaret gerçekleştirdi. Bölgemize kadar gelip Türkiye’ye uğramaması manidar.

Sonuç olarak, Avrupa’ya karşı kullanılması düşünülen kozların da bir sınırı var.

Batı ve Doğu ile ilişkilerimizde önceliklendirme ve dengeleme politikalarımız önümüzdeki dönem ciddi sarsıntılara gebe.

Aklıselime en çok ihtiyaç duyduğumuz dönemde kısa dönemli kısır hesaplar en büyük kırılganlığımızı oluşturabilir.